یوتوپیای ما                             

مقدمه :

مدیریت شهری ، فرایندی است که به  اداره مطلوب امور شهر و هماهنگ کردن عناصر عمده و تاثیر گذار بر سازمان شهری و تامین رفاه شهروندان تلاش می نماید .

در تعریف مدیریت شهری ، شهرداری همواره بعنوان رکن اجرایی آن محسوب می گردد ، در حالی که شوراها به عنوان ارکان برنامه ریزی ، تصمیم گیری و نظارت بر امور شهرداری ها ، کلیت نظام مدیریت شهری را تشکیل می دهند .

..................................................................

واژه شهرداری معادل لغت انگلیسی ( Municipality ) است . این لغت از ریشه لاتین ( Municipum ) به مفهوم جمیع سکنه یک محل - که به خاطر منافع مشترک خود دور هم جمع شده اند – اقتباس شده است .

شهرداری ، سازمانی است که در یک مرکز جمعیتی دارای ویژگی های شهری به منظور اداره امور محل و ارائه خدمات عمومی مورد نیاز شهر تشکیل می گردد .

تعریف دیگری نیز بر اساس ماده پنج قانون محاسبات عمومی کشور به شرح ذیل ارائه گردیده است :

" شهرداری سازمان عمومی و غیر دولتی است که دارای استقلال و شخصیت حقوقی بوده و تحت نظر شورای شهر که منتخب مردم است و نظارت دولت از طریق وزارت کشور برای وظایفی که در قانون شهرداری آمده است تاسیس شده است . "

...................................................

سابقه شهرداری

از قرن 11 تا 14 میلادی در اروپا شهرها تا حد زیادی از دولت ها مستقل شدند و انجمن هایی برای اداره امور داخلی آنها به وجود آمد ، کم کم اداره  امور شهر بر مبنای عدم تمرکز شکل گرفت و در این اواخر هم در بیشتر کشورها ادارات فواید عامه و امثالهم که مسئول رفاه مردم بودند و مؤسسات تابعه دولت محسوب می شدند تعطیل یا وظایفشان محدود شد . اقدامات کلیساها هم در این مورد کاهش یافت و قوانین از انحصار حکام بیرون آمد ومحل مراجع و محل کاندیداهای مورد علاقه مردم محل به سازمانهای نوپای دیگر افزوده شد .

.......................................................

در ایران تا پیش از تاسیس بلدیه ، حکام ایالتها و ولایات یکی از نزدیکان خود را با عنوان حاکم برای حکومت شهر بر می گزیدند . حاکم شهر در دیوانخانه حکومتی مستقر بود و اداره شهر و رسیدگی به مسائل مردم را به داروغه واگذار می کرد .

 تا پیش از انقلاب مشروطه ، عموم مردم در تعیین سرنوشت خویش دخالتی نداشتند و ساختار سیاسی کشور به شدت متمرکز بود . روشن است که در مدیریت شهری نیز جایی برای مشارکت مردم وجود نداشته است . در آن دوران مدیران شهری کلانترها بودند که عموم آنها از سوی حاکم یا پادشاه یا حداقل با نظر مساعد آنها انتخاب می شدند و اغلب بیش از آن که در پی منافع مردم  باشند سعی در اثبات وفاداری و اخلاص خود به پادشاه و دیوانیان داشتند .

.....................................................

نخستین بار در دوره اول مجلس شورای ملی ، به سال 1286 خورشیدی ، از مدیریت شهری به شکل نو سخن به میان آمد و قانون تشکیل بلدیه مشتمل بر 108 ماده به تصویب رسید . نکته قابل توجه این قانون ، آن بود که انتخاب شهردار بر عهده انجمن بلدی یا انجمن شهر گذاشته شد . در این دوران انتخاب شهرداری بر عهده دولت بود و اعضای شهرداری ، کارمند محسوب می شدند . در سال 1309 با لغو قانون بلدیه ( مصوب سال 1286 ) و تصویب قانون جدید شهرداریها ، به طور رسمی نظارت و هدایت شهرداریها بر عهده وزارت کشور گذاشته شد .

هر چند که طبق ماده سوم این قانون ، دولت ملزم شده بود که انجمن های شهر را به رسمیت بشناسد ، اما بیشتر به سبب همان عواملی که به شکست قانون بلدیه انجامید و مانع از ایجاد انجمن های بلدی و استواری آنها گردید ، انجمن های شهر نیز در این دوران پا نگرفتند .

..............................................................

در سال 1328 لایحه قانونی تشکیل شهرداری و انجمن شهر  تصویب شد  . در این قانون  ، انجمن شهرداری  برای مدت 4 سال  انتخاب می شد و انجمن یک نفر را به عنوان شهردار انتخاب می کرد.

در سال 1331 لایحه قانونی شهرداری از تصویب مجلس گدشت . برحسب این لایحه قانونی ، انجمن شهر به مدت 4 سال از سوی مردم انتخاب و شهردار نیز برای مدت 4 سال از سوی انجمن انتخاب می شد .

در تاریخ 1334 قانون شهرداری ها به تصویب کمیسیون های مشترک مجلس ملی و سنا رسید . این قانون با انجام پاره ای اصلاحات ، الحاقات و موارد فسخ شده ، در حال حاضر ملاک عمل قانونی نظام مدیریت شهری کشور است .

در سال 1345 آخرین تغییر عمده در قانون شهرداری ها صورت گرفت .

........................................................

تاسیس شهرداری ( از قانون شهرداری 11/4/34 )

فصل اول در تاسیس شهرداری – ماده 1 – در هر محل که جمعیت آن حداقل به 5000 نفر بالغ شد شهرداری تاسیس می گردد.

تبصره یک – در هر نقطه که از نظر موقعیت و اهمیت تشکیل شهرداری ضرورت داشته باشد ولو جمعیت آن به 5000 نفر بالغ نشود وزارت کشور می تواند در آن محل دستور تشکیل انجمن و شهرداری بدهد و چنانچه پس از تشکیل شهرداری در نقاط مزبور ضمن عمل معلوم شود عوارض وصولی تکافوی هزینه شهرداری را نمی نماید و با در نظر گرفتن وضع اقتصادی و مالی محل برای اداره امور شهرداری درآمد جدیدی نمی توان تهیه نمود وزارت کشور مجاز است شهرداری این قبیل نقاط را منحل نماید .

به موجب قانون شهرداري مصوب 34 درهر محل كه جمعيت آن حداقل به 5 هزار نفر مي‌رسد شهرداري تاسيس مي‌شداما براساس آيين‌نامه اجرايي قانون تعاريف و ضوابط تقسيمات كشوري مصوب 63 هيات‌وزيران در نقاطي كه شهرشناخته مي شود شهرداري تاسيس‌مي‌گردد.به موجب ماده 4 قانون تعاريف و ضوابط تقسيمات كشوري مصوب 62 مجلس شوراي اسلامي شهر محلي است با حدودقانوني كه در محدوده جغرافيايي بخش واقع شده ازنظر بافت ساختماني اشتغال و ساير عوامل داراي سيمايي با ويژگيهاي خاص خود بوده ، به طوري كه اكثريت ساكنان دائمي آن در مشاغل كسب، تجارت،صنعت،كشاورزي ،خدمات و فعاليت‌هاي اداري اشتغال داشته و در زمينه خدمات شهري از خودكفايي نسبي برخوردار و كانون مبادلات اجتماعي،اقتصادي،فرهنگي و سياسي حوزه جذب و نفوذ پيرامون خود بوده و حداقل داراي 10 هزار نفر جمعيت باشد.

البته به موجب دستورالعمل نحوه اجراي تبصره 5 الحاقي مصوب 23/2/71 قانون تعاريف و ضوابط تقسيمات كشوري مصوب 62 تاسيس شهرداري در روستاهاي مركز بخش با هر ميزان جمعيت و همچنين روستاهاي واجد شرايط درتراكم كم با حداقل 4 هزار نفر جمعيت ودرتراكم متوسط با حداقل 6 هزار نفر جمعيت امكان‌پذير گرديد بدين ترتيب حداقل جمعيت مورد نياز براي تاسيس شهرداري كاهش يافت و اين در حالي بود كه تعداد روستاهاي پرجمعيت و تقاضا براي تاسيس شهرداري افزايش پيدا كرده بود و در نتيجه تعداد شهرداريها از 453 شهرداري در پايان 57 به 578 شهرداري در ارديبهشت سال 73 افزايش يافت.

................................................

پیشینه  تاریخی شورای شهر

در قانون بلدیه سال 1286 ه . ش تشکیل "انجمن بلدیه " که نام  آن روز شورای شهر بود و می توان آن را نخستین اقدام در مردمی کردن مدیریت شهری در ایران به شمار آورد ، پیش بینی شد . در همان سال نیز این " انجمن " یا شورای شهر در شهرهای مهم ایران تشکیل شد . سبب اصلی این پیش بینی و تشکیل " انجمن بلدیه " که از برکات انقلاب مشروطه بود نیاز و خواست مردم و یا به اصطلاح امروز شهروندان برای اداره  و مدیریت شهرهایشان به دست خویش بود . قانون بلدیه سال 1286 ، شهرداری ها را نهادی مستقل – یعنی بدون دخالت مستقیم دولت – تعریف کرده بود و لازمه چنین استقلالی تشکیل انجمن ها یا شورای شهرها بود . اما " انجمن های بلدیه " دیری نپایید ؛ زیرا 4 سال پس از تولد ، دولت وقت اجازه انحلال چنین نهادی را از مجلس شورای ملی آن روز دریافت کرد. یعنی دولت ، مرگ این انجمن ها را به سال 1290 عملی ساخت . 

در قانون شهرداری ها که به سال 1309 به تصویب رسید دولت ملزم به رسمیت شناختن ( در واقع تاسیس دوباره ) انجمن های شهر شد . اما عملا این انجمن ها هرگز تشکیل نشد . در سال 1331 گرایش اصلی ( با توجه به قوانین جدید ) ،  به جانب اختیارات انجمن های شهر و افزایش قدرت مردم بود .اما به طور خاص پس از کودتای 28 مرداد  1332 شاه به دخالت مستقیم در اداره حکومت پرداخت .در این دوره انجمن های شهر در برخی از شهرهای ایران تشکیل شد ، ولی نمایندگان این انجمن ها اکثرا از عوامل گوش به فرمان شاه بودند .

بعد از پيروزي انقلاب اسلامي شوراي اسلامي شهر جايگزين انجمن شهر شد و تقريباهمان وظايف انجمن شهر براي شوراي اسلامي شهر تعيين گرديد.

بدین ترتیب می بینیم که تشکیل شوراهای اسلامی شهرها فصل نوینی در ساختار مدیریت شهری ایران پدید آورد . انتخاباتی که برای عضویت در این شوراها صورت گرفت ، تا آنجا که مربوط به رای مردم می شود از سالم ترین انتخاباتی است که در ایران سابقه داشته است .

انتخابات شورای اسلامی شهرهای کشورمان نخستین بار در اسفند 1377 صورت گرفت . تشکیل و آغاز به کار شوراهای شهر تقریبا 2 ماه بعد در اردیبهشت 1378 تحقق یافت .

...........................................................

اهداف  تشکیل شوراهای اسلامی کشور

هدف از تشکیل شوراهای اسلامی ، پیشبرد سریع برنامه های اجتماعی ، اقتصادی ، عمرانی ، بهداشتی ، فرهنگی ، آموزشی ، پرورشی و سایر امور رفاهی از طریق همکاری مردم و نظارت بر امور روستا ، بخش ، شهر و شهرک است که در آنها شوراهایی به نام شورای اسلامی روستا ، بخش ، شهر و شهرک تشکیل می شود .

.......................................................

عملکرد شوراها بر اساس قانون چگونه است ؟

در ماده 71 قانون تشکیلات ، وظایف و انتخابات شوراهای اسلامی کشور و انتخاب شهرداران ( مصوب سال 1375 همراه با اصلاحات بعدی ) 34 وظیفه برای شوراهای اسلامی شهر در نظر گرفته شده است . چهار مسئولیت و وظیفه عمده که  بر عهده شوراهاست عبارتند از :

1.      بررسی و شناخت کمبودها و نارسایی های گوناگون محلی ( نیازسنجی )

تبصره 3 – نصب شهرداران در شهرها با جمعیت بیشتر از دویست هزار نفر و مراکز استان بنا به پیشنهاد شورای شهر و حکم وزیر کشور و در سایر شهرها به پیشنهاد شورای شهر و حکم استاندار صورت می گیرد .

تبصره 4 – دوره خدمت شهردار در موارد زیر خاتمه می پذیرد :

الف – استعفای کتبی با تصویب شورا.

ب – برکناری توسط شورای شهر با رعایت مقررات قانونی .

ج – تعلیق طبق مقررات قانونی .

د – فقدان هر یک از شرایط احراز سمت شهردار به تشخیص شورای شهر .

علاوه بر آن بند م ماده 96 بر انتخاب فردی ذی صلاح به سمت دهیار به مدت 4 سال بر اساس آیین نامه مربوط و معرفی به بخش ( از طرف شورای روستا ) جهت صدور حکم تاکید می کند .

منابع :

1.      حسینی ، سید علی  ؛ مبانی فنی و اجرایی حقوق شهری و منطقه ای در ایران  ، چاپ اول ، رشت : انتشارات حق شناس (1385)

2.      احسن ، مجید (زیر نظر : شورای انتشارات حوزه معاونت شهرسازی و معماری وزارت مسکن ) ؛ مجموعه قوانین و مقررات شهرسازی ( جلد اول ) ، مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری ایران (1382)

3.      حکمت نیا ،حسن و قنبری هفت چشمه ، ابوالفضل ؛ اصول و روشهای برنامه ریزی  شهری ، یزد : مفاخر ( 1385 )

4.      سعید نیا ، احمد ؛ مدیریت شهری ، مجموعه کتب سبز شهرداری ، ج 11 ، تهران : انتشارات سازمان شهرداری های کشور (1379)

5.      رهنمایی ، محمد تقی و شاه حسینی ، پروانه ؛ فرایند برنامه ریزی شهری ایران ، چاپ سوم ، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها( سمت ) ، (1385 )

6.       مزینی ، منوچهر ؛ شهرداری ، شورا و مدیریت شهری در ایران  (مقاله )،  فصلنامه مدیریت شهری ، شماره دوم ،( تابستان 1379 )

7.       رزاقی اصل ، سینا و سوری ، الهام ؛ نقش آفرینی شوراها در مدیریت شهری با تاکید بر آسیب شناسی شوراهای گذشته ( مقاله ) ، ماهنامه شهرداری ها ، شماره 75 ( دی ماه 1385 )

8.      سرایی ، آرش ؛ شوراهابخش مردمی مدیریت شهری ( مقاله ) ، ماهنامه شهرداری ها ، شماره 75 ( دی ماه 1385 )

9.      نصر ، حسین ؛ شهرسازی و حقوق شهروندی ( مقاله ) ،ماهنامه شهرداری ها ، شماره 75 ( دی ماه 1385 )

10.  مجله الکترونیک  شهرداری مشهد ( سایت )